Νομαρχία Ηλείας Leader+

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΙ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΔΙΑΤΗΡΗΣΗΣ ΥΠΟΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΔΑΣΟΥΣ ΔΡΥΟΣ ΦΟΛΟΗΣ

Π. Δημόπουλος1 & E. Bergmeier2

1: Τμήμα Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Σεφέρη 2, 30100 –Αγρίνιο,2:Institute of Biology II (Geobotany), Albert-Ludwigs-University of Freiburg, Schanzlestrasse 1, D-79104 Freiburg.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στην παρούσα εργασία εξετάζεται το υπομεσογειακό δάσος πλατύφυλλης δρυός (Quercus frainetto) της Φολόης (Κάπελης) που βρίσκεται στην Πελοπόννησο και είναι μοναδικό καθώς η ύπαρξή του είναι γνωστή ήδη από τους προϊστορικούς χρόνους (Ελληνική μυθολογία). Πρόκειται για ένα από τα αρχαιότερα υπομεσογειακά δρυοδάση. Η εκτεταμμένη παραγωγή ξυλάνθρακα, η βόσκηση και οι διαχειριστικές πρακτικές που εφαρμόστηκαν διαχρονικά έχουν επιδράσει σημαντικά, τόσο στην επιφάνεια που καλύπτει το δάσος, όσο και στη δομή του. Από τη σύγκριση α/φ του 1945 και του 1992, παρατηρείται μικρή μείωση της συνολικής έκτασης των δασών Quercus frainetto, ενώ ως προς τη δομή τους τα δάση τείνουν προς περισσότερο ανοικτές συστάδες. Η βόσκηση και οι επιδράσεις της στο δάσος της Φολόης έχουν μελετηθεί με τη βοήθεια περιφραγμένων επιφανειών κατά τα τελευταία 35 χρόνια, χρησιμοποιώντας φυτοκοινωνιολογικές μεθόδους και ανάλυση συστάδων. Οι δασικές συστάδες στις μόνιμα περιφραγμένες επιφάνειες, στις οποίες έχει αποκλειστεί η βόσκηση και άλλες ανθρωπογενείς επιδράσεις, έχουν πιο πυκνή κόμη, πιο άφθονη αναγέννηση και τα δένδρα είναι υψηλότερα και πιο ζωτικά, συγκριτικά με τη βοσκούμενη επιφάνεια που βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση. Η ποώδης και η θαμνώδης στρώση στις μη βοσκούμενες επιφάνειες είναι καλύτερα ανεπτυγμένη. Στις βοσκούμενες συστάδες, η φυλλοστρωμνή και η οργανική ύλη είναι λιγότερο άφθονες, με αποτέλεσμα τη μικρή ικανότητα συγκράτησης του νερού και εδάφη περισσότερο συμπαγή και εξαντλημένα. Η μεταβολή των οικοτοπικών συνθηκών στο εσωτερικό των περιφραγμένων επιφανειών, λόγω της μη ύπαρξης βόσκησης, έχει ως αποτέλεσμα εντυπωσιακές διαφορές στη σύνθεση των ειδών συγκριτικά με τις βοσκούμενες επιφάνειες και τη σαφή διάκριση έξι (6) δασικών κοινοτήτων Quercus frainetto. Τα αποτελέσματά μας οδηγούν σε δύο δυνατότητες επιλογής για τη διατήρηση (conservation) του δασικού οικοσυστήματος της περιοχής: είτε ως αειφορικό αγρο-δασο-λιβαδοπονικό σύστημα (agro-silvopastoralism), είτε ως δάσος χαρακτηριζόμενο από βέλτιστες συνθήκες αναγέννησης, το οποίο βρίσκεται στην κατεύθυνση εγκατάστασης ενός φυσικού δασικού οικοσυστήματος.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το δάσος δρυός στην περιοχή της Φολόης, είναι μεταξύ των αρχαιότερων υπαρχόντων υπο-μεσογειακών δρυοδασών. Η ύπαρξή του ήδη κατά τους προϊστορικούς χρόνους γίνεται γνωστή σε εμάς από την Ελληνική Μυθολογία, κατά την αρχαιότητα από την Κλασσική Ιστορία, κατά τον 19ο και 20ο αιώνα από τις αναφορές γεωγράφων και γεωβοτανικών επιστημόνων. Αναφέρεται ήδη από τη μυθολογία ως πυκνό και σκοτεινό δάσος που κατοικούνταν από κενταύρους. Με βάση τις μέχρι τώρα γνώσεις μας, η πρώτη αναφορά ιστορικού γεγονότος για την δασική περιοχή της Φολόης, είναι η μάχη ανάμεσα στον Αλάριχο και τον Στηλίχωνα το 397 μ.Χ. (Χριστόπουλος 1978). Κυρίαρχο είδος δρυός είναι η Quercus frainetto (πλατύφυλλη δρυς), συνοδευόμενη από την Quercus ilex (αριά) και τοπικά από την Quercus pubescens (χνοώδη δρυ), κυρίως κατά μήκος των κρασπέδων του δάσους.

Όσον αφορά την ύπαρξη αναφορών από το παρελθόν για ανθρωπογενείς επιδράσεις στο δάσος, μπορούν να αναφερθούν οι ακόλουθες:

1. • PHILIPPSON (1892, 1959), ο οποίος αναφέρει εκτεταμμένη παραγωγή ξυλάνθρακα,
2. • ROTHMALER (1944), ο οποίος αναφέρει τη βόσκηση και την παραγωγή ξυλάνθρακα,
3. • LIENAU (1976), ο οποίος αναφέρει την ύπαρξη έξι θέσεων παραγωγής ξυλάνθρακα στο σύνολο της περιοχής του δρυοδάσους της Φολόης,

ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ & BERGMEIER (1998, 1999): Βόσκηση (πρόβατα, γουρούνια) και παραγωγή ξυλάνθρακα.

Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι πιο συνηθισμένες διαχειριστικές πρακτικές που εφαρμόζονται στα υπομεσογειακά δάση δρυός έχουν ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη πρεμνοφυών συστάδων και το μετασχηματισμός τους σε πυκνές συστάδες με δένδρα που διαθέτουν πολλαπλούς κορμούς, ή συνηθέστερα ότι η εκχέρσωση οδηγεί στο μετασχηματισμό των δρυοδασών σε καλλιεργημένους αγρούς ή στην αντικατάστασή τους από αναδασώσεις με πεύκα, αντιλαμβανόμαστε τη σημασία που έχει η διαχειριστική μορφή του δρυοδάσους της ΦΟΛΟΗΣ, η κυρίαρχη επιφάνεια του οποίου καλύπτεται από σπερμοφυείς μονόκορμες υψηλές συστάδες. Πρόκειται για ένα σπάνιο τύπο δάσους τόσο για τη Νότια Ελλάδα, όσο και για τη Μεσόγειο.

Το πρόβλημα της παραδοσιακής βόσκησης των δασών, βρίσκεται υπό συζήτηση σήμερα σε πολλές χώρες της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης (Papanastasis et al. 1999). Στην Ευρώπη, υπο τις παρούσες συνθήκες, το δασο-λιβαδικό μοντέλο περιορίζεται κυρίως στις χώρες της ευρύτερης Μεσογείου και της Βαλκανικής και αφορά τα υπομεσογειακά φυλλοβόλα και μεσογειακά σκληρόφυλλα δάση. Ωστόσο, πολύ λίγα στοιχεία είναι γνωστά για τις σχέσεις μεταξύ της περιοχής που βόσκεται και των ζώων, ανάμεσα στα ζώα και τη βλάστηση και ανάμεσα στα δένδρα και τα ζώα, καθώς και τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις. Η παρούσα έρευνα είναι η πρώτη που αφορά τέτοιο θέμα για ένα αρχαίο υπομεσογεικό δάσος. Τα αρχαία Μεσογειακά δάση αν και είναι επείγουσα η ανάγκη για προστασία τους, οι προτεραιότητες διατήρησής τους έχουν συζητηθεί ελάχιστα, εξαιτίας της έλλειψης οικολογικών πληροφοριών. Η παρούσα εργασία επιχειρεί να παρέχει σχετικές οικολογικές πληροφορίες και να συμβάλει στη συζήτηση ως προς τις εναλλακτικούς στόχους διατήρησης. Πιο συγκεκριμένα, εξετάζονται οι επιδράσεις της βόσκησης σε επίπεδο συστάδων (επιμέρους κοινοτήτων δρυός) και σε επίπεδο τοπίου.

ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΕΛΕΤΗΣ

Το δάσος της Φολόης (Κάπελη) βρίσκεται στο ανατολικό τμήμα της Ηλείας στη Δυτική Πελοπόννησο. Το οροπέδιο της Φολόης αποτελεί το ανώτερο και πιο εκτεταμένο από μια σειρά κροκαλοπαγών σχηματισμών μεταξύ του όρους Ερύμανθου και του ποταμού Αλφειού (Philippson, 1959). Το οροπέδιο χαρακτηρίζεται από μικρές κλίσεις με υψόμετρο μικρότερο από 700 μ. Προς τα βόρεια τμήματά του και σχεδόν 800 μ. στα νότια. Αποτελείται από Πλειστοκαινικές ηπειρωτικές αποθέσεις, που αντιπροσωπεύονται κυρίως από κροκαλοπαγή πετρώματα (IGME, 1983). Τα εδάφη είναι συνήθως βαθιά, όξινα, φτωχά σε βάσεις και υδατοπερατά. Το κλίμα είναι Μεσογεικαού τύπου, με ήπιους υγρούς χειμώνες και ξηρά και θερμά καλοκαίρια, ενώ στη Δυτική Πελοπόννησο τροποποιείται προς τις υπο-ωκεανικές σνθήκες ιδιαίτερα πάνω στα όρη. Αυτό συμβαίνει γιατί παρά το γεγονός της θέσης της περιοχής μελέτης στη Νότια Ελλάδα, η ετήσια βροχόπτωης ξεπερνά τα 1000 mm, και η ξηρή πείοδος περιορίζεται μόνο σε 90 ημέρες, σύμφωνα με τον Μ.Σ. της Ανδρίτσαινας (αδημοσίευτα στοιχεία).

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

Η Δασο-λιβαδοπονία (Silvopastoralism) αποτελεί ένα σύνθετο σύστημα και οι ποικίλες επιδράσεις του μπορούν να περιγραφούν μόνο με τη βοήθεια διαφορετικών μεθοδολογικών προσεγγίσεων. Η παρούσα προσέγγιση περιλαμβάνει ανάλυση α/φ, μόνιμα περιφραγμένες επιφάνειες, φυτοκοινωνιολογική εκτίμηση και ανάλυση συστάδων. Πιο συγκεκριμένα:

α) εξετάστηκαν δύο (2) πειραματικές επιφάνειες που είναι περιφραγμένες με σκοπό τον αποκλεισμό της βόσκησης από το 1964 έως σήμερα, και καλύπτουν συνολική επιφάνεια 2 ha, εντός των οποίων, αλλά και εκτός των οποίων ελήφθησαν επιφάνειες 400 m² η καθεμιά, με σκοπό να συγκρίνουμε την επίδραση των 35 χρόνων διαφορετικής διαχείρισης στη χλωριδική σύνθεση,

β) έγιναν αναλύσεις συστάδων σε χρονικά διαστήματα ανά 5ετία με έναρξη το 1964) και μετρούνταν η μέση στηθιαία διάμετρος, το ύψος των δένδρων, και ο αριθμός των ατόμων Loranthus europaeus,

γ) έγιναν μετρήσεις για την αναγέννηση της δρυός στις βοσκούμενες και στις μη βοσκούμενες επιφάνειες με 8 δειγματοληπτικές επιφάνειες 1 m² η καθεμιά σε συμμετρική διάταξη κατά μήκος μιας διαγωνίου

δ) έγινε φυτοκοινωνική ανάλυση και περιγραφή της συνολικής οικοτοπικής ποικιλότητας, της ποικιλότητας της βλάστησης μετά από ταξινόμηση 71 δειγματοληπτικών επιφανειών που ήταν τυχαία κατανεμημένες στην περιοχή μελέτης και τέλος κατάταξη με Correspondence Analysis για τις κύριες παραμέτρους διαβάθμισης προς την ποικιλότητα των επιμέρους μονάδων βλάστησης..

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ-ΣΥΖΗΤΗΣΗ

1. 1. Ανάλυση αεροφωτογραφιών

Από την παρατήρηση των Σχημάτων 1α, 1β που απεικονίζουν την κατανομή κλειστών και ανοικτών συστάδων πλατύφυλλης δρυός το 1945 και το 1992, και του Πίνακα 1, που ποσοτικοποιεί τις επιφάνειες που καλύπτονται από τον κάθε τύπο δάσους, προκύπτει ότι υπήρξε μικρή μόνο μείωση της συνολικής επιφάνειας που καλύπτουν τα κλειστά και ανοικτά δάση δρυός μετά το 1945, ενώ η δομή του δάσους άλλαξε στην κατεύθυνση του μεγαλύτερου ποσοστού σήμερα των ανοικτών συστάδων Quercus frainetto. Οι ανοικτές συστάδες με αραιή Quercus frainetto αυξήθηκαν από 21% το 1945 σε 32% το 1992. Μεγάλη αύξηση παρατηρείται επίσης μετά το 1945, στους καλλιεργημένους αγρούς και στις φυτείες με μαύρη πεύκη (Pinus nigra). Η αύξηση αυτή πραγματοποιήθηκε εις βάρος των κλειστών δασών χαλεπίου πεύκης (Pinus halepensis), των ανοιχτών αείφυλλων, σκληρόφυλλων θαμνώνων και των πρεμνοφυών σκληρόφυλλων δασών με Quercus ilex (αριά) και Quercus coccifera (πουρνάρι).

Πίνακας 1. Επιφάνειες σε ha που κάλυπταν το 1945 και το 1992 οι βασικοί δομικοί τύποι δάσους Quercus frainetto και οι βασικές χρήσεις γης μετά από φωτοερμηνεία α/φ και χρήση GIS.

2. Περιφραγμένες μόνιμες επιφάνειες και ανάλυση συστάδων

Μετά από 35 χρόνια περίφραξης, το δάσος στις μακροχρόνια περιφραγμένες και παρακολουθούμενες επιφάνειες και στις γειτονικές θέσεις που βόσκονται αναπτύχθηκε προς διαφορετική δομή, με την κάλυψη της κόμης να ανέρχεται στο 80% στις περιφραγμένες επιφάνειες, έναντι 70% στις βοσκούμενες θέσεις του δάσους. Το είδος Loranthus europaeus εμφανίζεται με ένα μέσο όρο 3.2 άτομα ανά δένδρο, ενώ παρατηρήθηκαν 0.9 άτομα Loranthus europaeus ανά δένδρο εντός της περιφραγμένης επιφάνειας. Τα δένδρα της κομοστέγης εντός της περιφραγμένης επιφάνειας, αυξήθηκαν κατά μέσο όρο 5m στο διάστημα 1964-1999 και η αύξηση της μέσης στηθιαίας διαμέτρου ήταν για το ίδιο χρονικό διάστημα 7cm. Το διάστημα 1964-1999, η αναλογία ύψος δένδρου προς τη μέση στηθιαία διάμετρο (TH/BHD) μειώνεται ελαφρά εντός της περίφραξης, ενώ στις βοσκούμενες συστάδες παρατηρείται σημαντική μείωση. Τέλος, τα νεαρά φυτάρια Quercus frainetto βρέθηκε να ανέρχονται σε 60 ± 22.9 ανά m² εντός της μη βοσκούμενης επιφάνειας, έναντι 27 ± 17.6 στις βοσκούμενες επιφάνειες εκτός της περίφραξης.

3. Φυτοκοινωνιολογική ανάλυση

Με βάση τη φυτοκοινωνιολογική ταξινόμηση και κατάταξη της δασικής βλάστησης με Quercus frainetto της περιοχής διακρίθηκαν 6 τύποι βλάστησης στο δάσος Quercus frainetto, όπως φαίνεται και στον Πίνακα 2, με τα οικολγικά χαρακτηριστικά κάθε τύπου:

(1) Τύπος με Poa bulbosa,

(2) Τυπική δασική κοινότητα χωρίς διαφοριστικά είδη,

(3) Τύπος με Melittis και αρκετά μεσόφιλα είδη,

(4) Τύπος με Arbutus unedo,

(5) Μικτός δασικός τύπος με Q. frainetto και Q.ilex,

(6) Υποβαθμισμένος μικτός δασικός τύπος με Q.frainetto και Q. ilex χωρίς κλειστή κόμη.

2. 4. Κοινότητες δασικής βλάστησης και βόσκηση

Οι δύο περιφραγμένες επιφάνειες (μη βόσκηση) αντιστοιχούν στο δασικό τύπο (4), ενώ οι δύο επιφάνειες εκτός περίφραξης αντιστοιχούν στον τύπο (1). Οι δασικοί τύποι (1) και (2) ωφελούνται από τη βόσκηση και είναι πιο συχνοί σήμερα λόγω της ανθρωπογενούς επέμβασης. Οι δασικοί τύποι (4) και (3) είναι λιγότερο συχνοί λόγω της ασκούμενης σήμερα έντασης της βόσκησης.

Οι δασικοί τύποι (5) και (6) αποτελούν προϊόν της επίδρασης και της συνακόλουθης υποβάθμισης εξαιτίας της παραγωγής ξυλοκάρβουνου. Τέλος υπάρχουν σήμερα λίγα σπάνια αγγειόσπερμα όπως τα Campanula stenosiphon και Cicer graecum, τα οποία συμμετέχουν στη δομή της κοινότητας (3) και επωφελούνται από την εγκατάλειψη της βόσκησης.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η περιοχή της Φολόης αποτελεί Σημαντική Περιοχή Διατήρησης (Special Conservation Area), που έχει επιλεγεί για ένταξη στο Δίκτυο Natura 2000 και ότι εντός των επόμενων 4 χρόνων θα εφαρμοστούν ειδικά μέτρα διαχείρισης με βάση ένα σχέδιο διαχείρισης το οποίο πρέπει να εκπονηθεί, καθώς και τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας οδηγούμαστε σε δύο δυνατότητες επιλογής για τη διατήρηση (conservation) του δασικού οικοσυστήματος της περιοχής:

1. • είτε ως αειφορικό αγρο-δασο-λιβαδοπονικό σύστημα (agro-silvopastoralism), καθώς παρά το γεγονός ότι οι ασκούμενες σήμερα συνδυασμένες ανθρωπογενείς επιδράσεις απέχουν πολύ από το να θεωρηθούν αειφορικές, η Φολόη αποτελεί ένα άριστο παράδειγμα ενός αγρο-δασο-λιβαδοπονικό σύστημα. Τα οικοσυστήματα αυτού του τύπου διατήρησης-διαχείρισης ήταν κάποτε ευρέως εξαπλωμένα στην Ευρώπη, σήμερα όμως έχουν σχεδόν εξαφανιστεί από τις περισσότερες χώρες.
2. • είτε ως δάσος χαρακτηριζόμενο από βέλτιστες συνθήκες αναγέννησης, το οποίο βρίσκεται στην κατεύθυνση εγκατάστασης ενός φυσικού δασικού οικοσυστήματος, καθώς η Φολόη αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα υπομεσογειακού δάσους.

Οποιαδήποτε μέτρα διαχείρισης και προστασίας του δάσους της Φολόης αποφασιστεί να εφαρμοστούν εξαρτώνται από την εναλλακτική λύση στην οποία θα δοθεί προτεραιότητα. Είναι σαφές ότι και οι δύο εκδοχές διατήρησης δεν μπορούν ταυτόχρονα να εκπληρωθούν στην ίδια περιοχή. Στην περιοχή της Φολόης που αποτελεί Ειδική Ζώνη Διατήρησης, χρειάζεται η συνεργασία και συναίνεση των ντόπιων αγροτών και κτηνοτρόφων. Με την εγκατάσταση και λειτουργία του Ευρωπαϊκού Οικολογικού Δικτύου Natura 2000 το πρόβλημα της εναρμόνισης-ισορροπίας ανάμεσα στις δύο εκδοχές: φυσικό δάσος και παραδοσιακή άσκηση δραστηριοτήτων στα πλαίσια του αγρο-δασο-λιβαδοπονικού μοντέλου θα αποκτάει ολοένα και μεγαλύτερη σημασία. Το δάσος της Φολόης μπορεί να λειτουργήσει ως πρότυπο για την επίτευξη ισορροπίας ανάμεσα στα μέτρα διαχείρισης και διατήρησης.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Lienau, C., 1976. Bevölkerungsabwanderung, demographische Struktur und Landwirtschaftsform im W-Peloponnes. Giessener Geogr. Schriften 37, 119 pp.

Παναγιωτίδης, N. 1965. Μακροχρόνιαι πειραματικαί επιφάνειαι. Αθήνα. 51 σελ.

Papanastasis, V. P., Frame, J., Nastis, A. S. (eds.) 1999. Grasslands and woody plants in Europe. Proceedings Internat. Occ. Symp. European Grassland Federation, Thessaloniki, Greece, May 27-29, 1999. Thessaloniki.

Philippson, A., 1892. Der Peloponnes. Versuch einer Landeskunde auf geologischer Grundlage. Berlin.

Philippson, A., 1959. Die griechischen Landschaften 3 (2). Der Peloponnes, Teil 2: Der Westen und Süden der Halbinsel. Klostermann, Frankfurt am Main.

Rothmaler, W., 1944.. Floristische Ergebnisse einer Reise nach dem Peloponnes. Bot. Jahrb. Syst. Pflanzengesch. Pflanzengeogr. 73, 418-452 + Tafeln XIXX-XXXIII.

Πίνακας 2. Χλωριδικά, τοπογραφικά χαρακτηριστικά και χαρακτηριστικά συστάδων των τύπων βλάστησης με Quercus frainetto στην περιοχή μελέτης. t: στη δενδρώδη στρώση, s: στη θαμνώδη στρώση, h: στην ποώδη στρώση.

Ημερίδα για τα δάση βαλανιδιάς  3.36 Mb